Nabiał i białko serwatkowe: czy wpływają na trądzik?
Duże badania obserwacyjne łączą wysokie spożycie nabiału i białka serwatkowego ze zwiększonym ryzykiem trądziku, jednak badania z randomizacją przynoszą mieszane wyniki i nie potwierdzają jednoznacznie związku przyczynowo-skutkowego. Mleko i serwatka mogą nasilać szlaki sygnalizacyjne insuliny oraz IGF-1 regulujące produkcję sebum, lecz eliminacja nabiału nie u każdego prowadzi do ustąpienia zmian skórnych.
Ostatnia aktualizacja: 2026-10-28
Wysokie dzienne spożycie produktów mlecznych oraz białek pochodzenia mlecznego jest w badaniach obserwacyjnych konsekwentnie łączone ze zwiększonym ryzykiem i nasileniem trądziku pospolitego (acne vulgaris), jednak dane z randomizowanych badań kontrolowanych pozostają niejednoznaczne i nie potwierdzają jednoznacznie związku przyczynowo-skutkowego [1, 5, 11]. Choć analizy epidemiologiczne wykazują zależną od dawki korelację między wyższym spożyciem mleka a rozwojem trądziku, badania z grupą kontrolną oceniające izolowane suplementy białek mleka przynoszą sprzeczne wyniki w odniesieniu do obiektywnej liczby zmian skórnych [1, 11].
Dowody z badań obserwacyjnych nad spożyciem nabiału a trądzikiem
Szeroko zakrojone dane epidemiologiczne konsekwentnie wykazują dodatnią korelację między ogólnym spożyciem nabiału a występowaniem trądziku. Przegląd systematyczny i metaanaliza 14 badań obserwacyjnych obejmujących 78 529 osób (23 046 przypadków trądziku i 55 483 osoby z grupy kontrolnej w wieku 7–30 lat) wykazały, że jakiekolwiek spożycie nabiału wiązało się ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia trądziku w porównaniu z jego brakiem (iloraz szans [OR] 1,25; 95% CI: 1,15–1,36) [1]. Analizy w podgrupach wykazały podwyższone ryzyko dla poszczególnych produktów mlecznych [1]:
- Mleko odtłuszczone lub o niskiej zawartości tłuszczu: OR 1,32 (95% CI: 1,16–1,52) [1]
- Mleko dowolnego rodzaju: OR 1,28 (95% CI: 1,13–1,44) [1]
- Jogurt: OR 1,36 (95% CI: 1,05–1,77) [1]
- Pełnotłusty nabiał: OR 1,22 (95% CI: 1,08–1,38) [1]
- Mleko pełnotłuste: OR 1,22 (95% CI: 1,06–1,41) [1]
- Ser: OR 1,22 (95% CI: 1,00–1,50) [1]
Metaanaliza ta wykazała również zależność od dawki w oparciu o częstotliwość picia mleka w odniesieniu do spożycia rzadszego niż raz w tygodniu: 2–6 szklanek tygodniowo wiązało się z OR 1,24 (95% CI: 0,95–1,62), 1 szklanka dziennie z OR 1,41 (95% CI: 1,05–1,90), a 2 lub więcej szklanek dziennie z OR 1,43 (95% CI: 1,09–1,88) [1]. Należy jednak zauważyć, że w metaanalizie tej stwierdzono istotny błąd publikacyjny oraz heterogeniczność badań, a modele uwzględniające zmienne zakłócające osłabiały obserwowany związek [1]. Szerokie badania ankietowe wskazują, że szacunki ryzyka względnego między spożyciem nabiału a trądzikiem mieszczą się zazwyczaj w przedziale od 1,10 do 1,44 [17].
Dane dotyczące białka serwatkowego i sportowców
Białko mleka krowiego składa się w około 80% z kazeiny i w 20% z serwatki [6]. Białko serwatkowe zawiera kilka głównych frakcji — w tym beta-laktoglobulinę, alfa-laktoalbuminę, glikomakropeptyd, proteozo-pepton 3, immunoglobuliny i albuminę surowicy bydlęcej — a także liczne czynniki wzrostu, takie jak transformujący czynnik wzrostu (TGF), insulinopodobne czynniki wzrostu (IGF-I i IGF-II), płytkopochodny czynnik wzrostu (PDGF) oraz czynniki wzrostu fibroblastów (FGF-1 i FGF-2) [6, 9].
Badania obserwacyjne skupiające się na sportowcach i osobach trenujących na siłowni często wskazują na wyższą częstość występowania trądziku u osób stosujących odżywki białkowe [6, 9]. W badaniu kliniczno-kontrolnym z udziałem 201 mężczyzn uczęszczających do klubów fitness w Irbidzie w Jordanii (wiek 14–43 lata, średnia wieku 22–23 lata), całkowite spożycie suplementów białkowych było istotnie wyższe u osób z trądzikiem (59%) niż w zdrowej grupie kontrolnej (42,5%) [6]. W szczególności 47% pacjentów z trądzikiem przyjmowało odżywki z białkiem serwatkowym w porównaniu z 27,7% osób z grupy kontrolnej, a różnica ta pozostała istotna statystycznie w analizie wieloczynnikowej [6]. W tej kohorcie serwatka stanowiła około 74% wszystkich stosowanych odżywek białkowych, podczas gdy spożycie kazeiny i kreatyny nie wykazało istotnych różnic między grupami [6]. Ponadto spożywanie 2 lub więcej porcji pełnotłustego mleka dziennie deklarowało 40% osób z trądzikiem w porównaniu z około 30% w grupie kontrolnej, podczas gdy odtłuszczone mleko, ser i jogurt nie wykazywały istotnych różnic między grupami [6, 18]. Wśród 100 przypadków trądziku w tej kohorcie 66% miało postać łagodną, 19% umiarkowaną, a 15% ciężką, przy czym zmiany lokalizowały się głównie na twarzy (80%), plecach (43%), barkach (28%) i klatce piersiowej (11%) [6].
Inne prospektywne badanie obserwacyjne, w którym monitorowano 30 młodych dorosłych w wieku 18–30 lat przez 60 dni, wykazało istotne pojawienie się lub zaostrzenie zmian trądzikopodobnych po stopniowym wdrażaniu odżywek białkowo-kalorycznych; wyraźniejsze efekty zaobserwowano u kobiet oraz u uczestników bez wcześniejszego wywiadu osobniczego lub rodzinnego w kierunku trądziku [9].
Z kolei dane z badań interwencyjnych podważają te korelacje obserwacyjne. W podwójnie zaślepionym badaniu z randomizacją i grupą kontrolną u 49 mężczyzn z łagodnym do umiarkowanego trądzikiem twarzy lub tułowia wykazano, że 6 miesięcy suplementacji białkiem serwatkowym (przyjmowanym równolegle z białkiem nieserwatkowym) nie zmieniło istotnie całkowitej liczby zmian trądzikowych na twarzy ani tułowiu w porównaniu z suplementacją samym białkiem nieserwatkowym [11]. W przeglądzie systematycznym oceniającym interwencje dietetyczne zauważono, że podczas gdy diety o niskim ładunku glikemicznym konsekwentnie zmniejszają liczbę zmian trądzikowych i ich nasilenie w badaniach trwających 8–12 tygodni, dowody kliniczne na korzyści z eliminacji nabiału opierają się głównie na korelacjach, są niejednoznaczne w odniesieniu do białka serwatkowego i pozbawione jednoznacznego potwierdzenia przyczynowo-skutkowego w badaniach z grupą kontrolną [5].
Proponowane mechanizmy biologiczne
Trądzik pospolity dotyka powszechnie osoby w wieku 12–24 lat (przy czym 15–20% doświadcza postaci umiarkowanej do ciężkiej) i utrzymuje się w wieku dorosłym u prawie 50% populacji zachodnich, podczas gdy praktycznie nie występuje w kulturach niezachodnich stosujących tradycyjne diety pozbawione nabiału, cukru i zbóż [1, 15]. Hipoteza biologiczna łącząca nabiał i serwatkę z trądzikiem koncentruje się na nasileniu szlaku sygnalizacyjnego insulina/IGF-1 (IIS) oraz aktywacji kompleksu 1 ssaczego celu rapamycyny (mTORC1) [6, 12, 14]:
- Wzrost stężenia insuliny i IGF-1: Spożycie mleka stymuluje poposiłkowy wyrzut insuliny, glukozozależnego peptydu insulinotropowego (GIP) oraz wątrobową syntezę IGF-1 do poziomów przekraczających te wywoływane przez izokaloryczne posiłki mięsne [1, 17]. W badaniu z udziałem 783 pacjentów z trądzikiem i 502 osób z grupy kontrolnej, osoby zgłaszające zaostrzenie trądziku pod wpływem diety wykazywały istotnie wyższe stężenie IGF-1 w surowicy (543,9 ± 56,4 ng/ml) w porównaniu z osobami, które tego nie zgłaszały (391,3 ± 118,2 ng/ml) [15].
- Inaktywacja FoxO1 i aktywacja mTORC1: Podwyższone stężenia insuliny i IGF-1 aktywują kaskadę PI3K/Akt [12, 20]. Kinaza Akt fosforyluje tuberynę (TSC2), zaburzając kompleks TSC1/TSC2 i aktywując małą GTPazę Rheb, która stymuluje mTORC1 [12, 20]. Jednocześnie wysoka zawartość leucyny w diecie bezpośrednio napędza translokację mTORC1 do lizosomalnych przedziałów Rheb i służy jako substrat do syntezy lipidów łojowych [15]. Akt fosforyluje również jądrowe czynniki transkrypcyjne FoxO1 i FoxO3, powodując ich przemieszczenie do cytoplazmy [16, 20]. Utrata jądrowego FoxO1 — metabolicznego represora receptorów androgenowych (AR), białka wiążącego sekwencje regulatorowe steroli 1 (SREBP-1c) oraz receptora aktywowanego przez proliferatory peroksysomów gamma (PPARγ) — znosi hamowanie sestriny 3 i AMPK, co dalej napędza aktywność mTORC1, proliferację sebocytów i lipogenezę w gruczołach łojowych [12, 16, 20]. Dla kontrastu, nieleczeni pacjenci z zespołem Larona (którzy mają defekt receptora hormonu wzrostu i niskie stężenie IGF-1) utrzymują wysoki poziom FoxO w jądrze komórkowym, zahamowany mTORC1 i nie rozwija się u nich trądzik [12].
- Sygnalizacja androgenowa i dynamika mieszków włosowych: IGF-1 nasila sygnalizację androgenową poprzez zwiększanie produkcji testosteronu w gonadach, dehydroepiandrosteronu (DHEA) w nadnerczach oraz aktywności 5α-reduktazy, która przekształca testosteron w dihydrotestosteron (DHT) [14]. Ponadto zależna od Akt translokacja FoxO1 usuwa kluczowy korepresor z jednostki aktywacji transkrypcji 5 (TAU5) receptora androgenowego [14].
- Stan zapalny i hiperkeratynizacja: Zwiększona produkcja sebum stanowi pożywkę do namnażania Cutibacterium acnes (dawniej Propionibacterium acnes), których lipazy uwalniają wolny kwas palmitynowy [14]. Aktywuje to inflamasom NLRP3, wyzwalając sygnalizację interleukiny 1 beta (IL-1β), różnicowanie komórek Th17 oraz zależną od IL-17 hiperkeratynizację ujść mieszków włosowych [14]. Jednocześnie fosforylacja MDM2 przez kinazę Akt ułatwia proteasomalną degradację proapoptotycznego czynnika p53, przyczyniając się do przerostu gruczołów łojowych [20].
Wnioski praktyczne
Korelacje obserwacyjne wskazują, że osoby spożywające kilka porcji mleka dziennie lub często przyjmujące odżywki z białkiem serwatkowym wykazują umiarkowanie wyższe prawdopodobieństwo wystąpienia trądziku [1, 6]. Jednak brak zaostrzenia zmian w badaniach z randomizacją oznacza, że wyeliminowanie nabiału lub zamiana serwatki na białka roślinne nie może być traktowane jako gwarantowane rozwiązanie problemu [5, 11]. Oceniając potencjalne czynniki wyzwalające w diecie, osoby trenujące i specjaliści powinni odróżniać korelacje obserwacyjne od interwencji zweryfikowanych w badaniach klinicznych [5].
Bibliografia
Źródła internetowe
- Dairy Intake and Acne Vulgaris: A Systematic Review ... - PMC
- Dairy intake and acne development: A meta-analysis of ...
- Dairy Intake and Acne Vulgaris: A Systematic Review and ...
- How does dietary intervention (specifically reducing dairy ...
- How does dietary intervention (specifically reducing dairy ...
- The Effect of Whey Protein Supplements on Acne Vulgaris ...
- Acne vulgaris in athletes: Special considerations for ...
- Whey protein and acne: exploring the complex relationship
- Incidence of acne vulgaris in young adult users of protein ...
- The Effect of Whey Protein Supplements on Acne Vulgaris ...
- A double-blind randomized controlled trial published in ...
- Potential role of FoxO1 and mTORC1 in the pathogenesis of ...
- The potential impact of whey protein on hair
- Linking diet to acne metabolomics, inflammation, and ...
- Dietary intervention in acne: Attenuation of increased ... - PMC
- Impact of Diet and Nutrition in Patients with Acne Vulgaris
- Does dairy cause acne?
- The Effect of Whey Protein Supplements on Acne Vulgaris ...
- Isotretinoin's transcriptomics: Much more than mTORC1 ...
- Fundamentals of Acne Pathogenesis and Isotretinoin Treatment
- Potential role of FoxO1 and mTORC1 in the pathogenesis ...